Elektrik tesisatlarında kablo yalıtımının aşınması, nemlenme ya da cihaz gövdesine faz teması sonucunda şebeke akımının bir bölümü toprağa sızar. Kaçak akım rölesi nedir? Kısaca fazdan giren elektrik ile nötr hattından dönen akımı milisaniyeler içinde karşılaştırıp aradaki fark güvenli eşiği aştığında enerjiyi kesen elektromekanik bir emniyet şalteri. Uluslararası literatürde RCD (Residual Current Device) ya da RCCB (Residual Current Circuit Breaker) kısaltmalarıyla tanımlanan bu donanım, can ve mal güvenliğini koruyan birincil kalkan görevini üstlenir.
Bina içi panolarda ve endüstriyel dağıtım noktalarında toprak kaçak akım koruma rölesi bulunmadığında, metal gövdeli eşyalarda biriken sızıntı gerilimi doğrudan insan vücudu üzerinden toprağa akar. Standart sigortalar yalnızca yüksek amperli kısa devre veya aşırı yüklenmeleri gördüğünden, miliamper düzeyindeki ölümcül sızıntıları yalnız bu algılama ünitesi yakalar.
Kaçak Akım Rölesi Ne İşe Yarar?
Bu donanım ne işe yarar? Kullanım amacı iki ana başlıkta toplanır: doğrudan ya da dolaylı dokunmaya karşı insan hayatını korumak ve yalıtım hatalarından doğan elektrik yangınlarını önlemek. İnsan koruma sınırı olarak kabul edilen 30 miliamper (mA) eşikli modeller, iç tesisatta priz ve aydınlatma linyelerini gözeterek çarpılma anında kalpte ventriküler fibrilasyon oluşmadan devreyi açar.
Bina ana girişlerinde konumlandırılan 300 mA değerindeki yangın koruma üniteleri ise kablo ezilmesi ya da buat içi oksitlenme kaynaklı sızıntıların ark ve yüksek ısı üreterek tutuşma başlatmasını engeller. Yaklaşık 300 miliamperlik bir hata akımı, metal aksam üzerinde 65 ile 70 watt civarında ısı açığa çıkararak yanıcı yüzeyleri tutuşturabildiğinden, faydaları hem bireysel yaşamı hem de yapı bütünlüğünü kapsar.
Kaçak Akım Rölesi Çeşitleri ve Tipleri Neler?
Şebekeye bağlı yüklerin dalga biçimine ve çalışma frekansına göre çeşitleri dört ana sınıfa ayrılır. AC tipi modeller yalnızca saf sinüzoidal alternatif hata akımlarını algılar ve rezistif ısıtıcı ya da akkor aydınlatma devrelerinde kullanılır. A tipi (A sınıfı) üniteler ise alternatif akımın yanı sıra yarım dalga doğrultulmuş darbeli DC sızıntıları da yakalar ve altı miliampere kadar düzgün doğru akım bileşeninde doyuma gitmez. Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, kombi, televizyon ve bilgisayar gibi anahtarlamalı güç kaynağı barındıran evsel eşyalarda A tip standart tercih oluşturur. Tek fazlı hız sürücülü klimalar ile çamaşır makinelerinde oluşan karışık frekanslı sızıntılarda F tipi, trifaze invertör, güneş enerjisi (PV) eviricileri, kesintisiz güç kaynakları ve elektrikli araç şarj istasyonları gibi düzgün DC kaçak üreten sistemlerde ise B tipi donanımlar görev yapar.
Yapısal ve fonksiyonel tipleri incelendiğinde; harici aşırı akım sigortasıyla birlikte çalışan RCCB modellerinin yanında hem kısa devre hem sızıntı korumasını tek gövdede birleştiren sigortalı kombinasyonlar (RCBO) öne çıkar. Elektriksel gürültü ve geçici şebeke darbelerinde gereksiz açmaları önleyen süper bağışıklı (SI tip) ve harmonik filtreli seçenekler, sanayi ve bilgi işlem panolarında süreklilik sağlar. Ayrıca enerji kesildiğinde ya da geçici bir hata sonrasında mandalı kendi kaldıran motorlu, otomatik kurmalı (kendini kuran / tekrar kapamalı) ve uzaktan izlenebilen dijital ya da akıllı modeller mevcut. Üst ve alt panolar arasında kademelendirme yapmak amacıyla kullanılan gecikmeli (selektif / S tipi) şalterler ile yüksek akımlı şebekelerde harici halka şebeke elemanı (toroid) ile çalışan ayarlı algılama kombinasyonları da endüstriyel panolarda yer alır.
Kaçak Akım Rölesi Nerelerde Kullanılır?
Kullanım alanları; konut dairelerinden ticari plazalara, hastane ve okul binalarından şantiye panolarına, tarımsal sulama kuyularından mobil yaşam araçlarına kadar tüm alçak gerilim tesislerini kapsar. Elektrik panosu içerisinde ana kesici veya linye koruyucu olarak konumlandırılan bu şalterler, ıslak hacimler, dış mekân aydınlatmaları ve metal karkaslı yapıların tamamında hayati rol oynar.
Özellikle asansör makine daireleri, elektrikli araç şarj noktaları, yüzme havuzu ekipmanları ve güneş enerjisi santralleri gibi yüksek riskli sahalarda doğru karakteristikte ünite seçimi zorunlu. Şebekeden bağımsız (off-grid) güneş enerjisi paketlerinde, taşınabilir güç istasyonu çıkışlarında ve jeneratör beslemeli hatlarda da güvenlik zinciri bu modüllerle tamamlanır.
Evlerde Kullanılan Kaçak Akım Rölesi
Konutlarda ve apartman dairelerinde kullanılan ev tipi modeller, banyo, mutfak ve balkon gibi nemli alanlardaki priz linyelerini doğrudan gözetir. Daire içi tali panolarda 30 mA hassasiyetli üniteler tercih edilirken, şofben, ani su ısıtıcısı, fırın ve klima gibi yüksek güçlü ya da suyla temaslı cihazların bulunduğu hatlarda darbeli DC bileşenlerini algılayan A tipi şalterler tam güvenlik sunar.
Apartmanların ana dağıtım kutularında (kofre) ise tüm binayı yangın riskine karşı koruyan 300 mA eşikli ve gecikmeli modeller yer alır. Böylece daire içindeki bir ütü veya kettle arızasında yalnız ilgili dairenin 30 miliamperlik şalteri açar ve apartmanın ortak enerji beslemesi kesintiye uğramaz.
Bağ Evinde Kullanılan Kaçak Akım Rölesi
Kırsal bölgelerdeki bağ evi, yayla evi ve hobi bahçesi gibi yapılarda şebeke hatları çoğunlukla uzun havaî iletkenlerle taşınır ve topraklama direnci şehir merkezlerine kıyasla daha yüksek seyreder. Bu tür müstakil yapılarda dış ortam nemi, bahçe aydınlatma kablolarının toprak altında kalması ve kemirgen hasarları yalıtım direncini sıkça düşürür.
Bağ evlerinde uzun süreli konaklama yapılmadığında, fırtına veya yıldırım kaynaklı geçici gerilim darbelerinde şalterin inip buzdolabı ya da güvenlik kameralarını enerjisiz bırakmaması önem taşır. Bu nedenle kırsal konutlarda darbe akımlarına dayanıklı (en az üç kiloamper anlık darbe bağışıklıklı) veya hattı kontrol ederek güvenli durumda mandalı otomatik kalkan yeniden kurmalı modeller tercih edilir.
Dalgıç Pompada Kullanılan Kaçak Akım Rölesi
Derin kuyu ve sondaj uygulamalarında çalışan dalgıç pompa motorları, tamamen suyun içinde görev yaptığından ve yüzlerce metrelik besleme kablolarına sahip olduğundan özel bir seçim gerektirir. Uzun pompa kabloları ile su ve toprak arasında doğal bir kapasitif sızıntı akımı oluşur. Ayrıca motor sargılarında zamanla gelişen mikro yalıtım zayıflamaları 30 mA sınırını kolayca aşarak şalterin sürekli açmasına yol açar.
Kuyu başında doğrudan insan teması bulunmayan üç fazlı asenkron motor ve dalgıç pompa panolarında, kapasitif sızıntıları tolere edebilen 300 mA eşikli şalterler ya da eşik değeri ile gecikme süresi kademeli ayarlanabilen toroid akım trafolu koruma röleleri kullanılır. Pompa frekans konvertörü (sürücü) ile sürülüyorsa yüksek frekanslı harmonikleri ve doğru akım sızıntılarını süzebilen B tipi veya harmonik filtreli modeller seçilir.
Karavanlarda Kullanılan Kaçak Akım Rölesi
Çekme karavan ve motokaravanlarda dış şebekeden (kamp alanı prizinden) alınan 230 volt AC besleme ile araç içindeki LiFePO4 akü ve tam sinüs invertör sistemi birlikte çalışır. Karavanın metal şasisi lastikler üzerinde durduğu için dış şebeke topraklaması koptuğunda tüm araç gövdesi faz gerilimi altında kalma tehlikesi taşır.
Uluslararası TS HD 60364-7-708 ve 721 standartları uyarınca karavan enerji giriş panosunda 30 mA hassasiyetli hem faz hem nötr hattını aynı anda kesen çift kutuplu (2x25 A veya 2x40 A) ve titreşime dayanıklı A tipi şalter kullanımı şart. İnvertör çıkışında da ayrı bir koruma şalteri bulundurulması ve invertör nötr-toprak bağının doğru yapılandırılması, araç içinde kullanılan prizlerin güvenliğini garanti altına alır.
Teknelerde Kullanılan Kaçak Akım Rölesi
Yat, yelkenli ve ticari teknelerde sahil besleme kablosu (shore power) üzerinden alınan alternatif akım, tuzlu suyun yüksek iletkenliği ve yoğun nem nedeniyle çok daha sıkı güvenlik önlemleri gerektirir. Tekne gövdesinden suya sızan en küçük alternatif veya doğru akım bileşeni hem denizde yüzen kişilerde elektrik şokuna (elektrik kaynaklı boğulmaya) hem de su altı metal aksamda (pervane, şaft, tutya) hızlı galvanik korozyona neden olur.
Marin panolarda sahil girişinden hemen sonra 30 mA hassasiyetli, korozyona ve neme dayanıklı iç aksama sahip çift kutuplu şalterler konumlandırılır. Tekne içinde redresör, akü şarj cihazı ve yüksek güçlü invertörler yoğun biçimde çalıştığından, marin tesisatlarda A tipi veya B tipi koruma elemanları izolasyon trafosu ya da galvanik izolatörlerle birlikte kurgulanır.
Kaçak Akım Rölesi Alırken ve Bağlarken Dikkat Edilmesi Gerekenler
Doğru ürün seçimi yapılırken şebekenin faz sayısı (bir fazlı monofaze için iki kutuplu, üç fazlı sistemler için dört kutuplu), hattın taşıyacağı anma akımı (amper), sızıntı hassasiyeti (30 mA veya 300 mA) ve bağlı cihazların elektronik karakteristiği (AC, A, F veya B tipi) birlikte değerlendirilir. Seçim tablosu incelenirken gövde üzerindeki sembolü de kontrol etmek gerekir: tek dalga işareti AC tipini, dalga altında darbeli çizgi A tipini, ek düz çizgi ise B tipini gösterir. En iyi ve en kaliteli markaları araştıran kullanıcılar için Siemens, Schneider Electric, ABB, Legrand, Eaton, Chint, Sigma ve Federal gibi üreticilerin TS EN 61008-1 sertifikalı ve tam elektromekanik modelleri öne çıkar.
Ürün fiyatları yani ne kadar olduğu ise kutup sayısına (2x25 A, 2x40 A, 4x40 A, 4x63 A), algılama sınıfına (B tipi ve harmonik filtreli modeller standart AC tiplerden çok daha kapsamlı sensör elektroniği barındırır) ve kesme kapasitesine göre değişir. Örneğin 25 amper monofaze veya 80 amper dört kutuplu bir modelin maliyeti, içindeki kontak alaşımı ve toroid duyarlılığıyla doğrudan ilişkili. Satın alma ve pano montajı aşamasında mutlaka yangın geciktirici termoplastik gövdeye, gerçek elektromekanik açma düzeneğine ve net klemens işaretlemesine sahip orijinal şalt malzemeleri tercih edilir.
Kaçak Akım Rölesi Nasıl Bağlanır?
Elektrik panosuna nasıl bağlanır ve nasıl takılır? Standart DIN rayına oturtulan cihazın üst klemensleri (1, 3, 5, N veya çift kutupluda 1, N) şebeke girişine, alt klemensleri (2, 4, 6, N) ise tesisat yük çıkışına ayrılır. Monofaze (220 volt / 230 volt tek faz) bağlantı şeması uygulanırken sayaçtan gelen faz iletkeni faz girişine, nötr iletkeni ise N klemensine girer; alt uçlardan çıkan faz daire sigortalarının giriş barasına, nötr ise izoleli nötr dağıtım barasına bağlanır.
Üç fazlı (trifaze) bağlantı şekli ve devre şeması kurgulanırken L1, L2, L3 fazları ile nötr iletkeni dört kutuplu şalterin üst girişlerine sırasıyla bağlanır. Çıkıştan alınan üç faz ilgili linye sigortalarına, nötr hattı ise yalnızca o şaltere ait nötr barasına dağıtılır. Üç fazlı motorlarda nötr hattı kullanılmıyorsa dört kutuplu şalterin üç faz ucu bağlanır ancak test butonunun çalışabilmesi için test devresinin bağlı olduğu faz ile nötr klemensi arasına üretici kılavuzunda belirtilen harici köprüleme direnci eklenir.
Kaçak Akım Rölesi Nereye Bağlanır?
Devreye nereye bağlanır ve sigortadan önce mi sonra mı konumlandırılır? Elektrik saatine (sayaca) yakın ana panoda veya daire içi tali panoda, grup koruma yapılıyorsa ana otomatik sigortadan (termik manyetik şalterden) hemen sonra, alt linye sigortalarından ise önce bağlanır. Bu dizilimde girişteki ana sigorta, kaçak akım şalterini aşırı yük ve yüksek kısa devre akımlarına karşı korur; şalterin çıkışındaki B veya C eğrili linyeler ise priz ve aydınlatma hatlarını ayrı ayrı böler.
Tek bir kritik yük (örneğin yalnızca şofben, klima ya da şarj istasyonu) korunacaksa ilgili hattın sigortası ile cihaz arasına müstakil olarak takılır. Pano içinde birden fazla kaçak akım şalteri yer alıyorsa her şalterin çıkış nötr barası birbirinden tamamen bağımsız tutulur.
Kaçak Akım Rölesi Yanlış Bağlanırsa Ne Olur?
Klemens bağlantıları yanlış yapılırsa veya ters bağlanırsa ne olur? Elektromekanik şalterlerin pek çoğunda giriş üstten, çıkış alttan verilse de asıl ölümcül hata, şalterden çıkan nötr hattının başka bir şalterin nötr barasıyla veya topraklama (PE) barasıyla birleştirilmesi. Çıkıştaki nötr ile toprak birbirine temas ederse ya da farklı devrelerin nötrleri karıştırılırsa yük çekildiği anda akımın bir kısmı farklı yoldan döner ve şalter enerji verilir verilmez anında atar.
Daha tehlikeli bir diğer bağlantı hatası ise fazın şalter içinden geçirilip nötr hattının şaltere girmeden doğrudan baraya bağlanması; bu durumda şalter hiç tutmaz. Ayrıca şalterin sürekli açmasından şikâyet edilerek giriş ve çıkış uçlarının bir telle birleştirilmesi (köprüleme yapılması) veya cihazın nasıl devre dışı bırakılır / nasıl iptal edilir arayışıyla sistemden sökülmesi, koruma kalkanını tamamen yok eder. İptal edilirse tesisat gövde kaçaklarına ve elektrik yangınlarına karşı savunmasız kalır.
Kaçak Akım Rölesi Kaç Amper Olmalı?
Seçilecek şalter kaç amper ve kaç miliamper (kaç mA) olmalı? Cihazın üzerinde iki ayrı akım değeri yazar: birincisi kontakların sürekli taşıyabileceği anma akımı (In — amper), ikincisi ise devreyi açtıracak sızıntı akımı eşiği (IΔn — miliamper). Hesaplama yapılırken şalterin amper değeri, kendisinden önce gelen ana sigortanın amper değerine eşit ya da bir kademe yüksek seçilir. Piyasada 16 A (16 amper), 25 A, 32 A, 40 A, 50 A, 63 A, 80 A, 100 A ve 125 A modüler tiplerin yanı sıra sanayi şalterleriyle entegre 160 A ve 400 A düzeyine kadar koruma üniteleri bulunur.
Standart bir konut dairesinde ana sigorta 32 amper veya 40 amper olduğundan, daire girişinde 2x40 A 30 mA (monofaze) ya da 4x40 A 30 mA (trifaze) şalter kullanılır. Daha yüksek tüketimli villalarda ve atölyelerde 4x63 A 30 mA, küçük müstakil devrelere ayrılmış panolarda ise 2x25 A 30 mA veya 2x32 A modeller tercih edilir. Bina ana kolonlarında ve apartman girişlerinde ise toplam kurulu güce göre 4x25 A 300 mA, 40 A 300 mA, 63 amper 300 mA, 80 amper veya 100 amper yangın koruma şalterleri konumlandırılır. 30 mA ile 300 mA arasındaki fark tamamen koruma hedefinden kaynaklanır: 30 mA insan çarpmasını, 300 mA ise tesisat yangınını önler.
Kaçak Akım Rölesi Topraklama Olmadan Çalışır mı?
Eski binalarda sıkça merak edilen konulardan biri, topraklama olmayan yerde bu cihazın çalışıp çalışmayacağı. Toroid trafo faz ve nötr arasındaki farkı ölçtüğünden, topraklama hattı (PE) bağlı olmasa bile fazdan dışarıya (örneğin zemine basan bir insanın vücudu üzerinden toprağa) 30 mA üzerinde akım aktığı anda dengesizliği algılar ve devreyi keser. Ancak topraklama yoksa arızalı bir çamaşır makinesinin gövdesine faz sızdığında kaçak akım toprağa akacak bir yol bulamadığı için şalter kendi kendine açmaz; ta ki bir kişi cihaza dokunup akımı kendi bedeni üzerinden toprağa iletene kadar. Dolayısıyla gerçek koruma için topraklama ve kaçak akım şalteri birbirini tamamlayan iki ayrılmaz unsur.
TN sistemde (TN-S veya TN-C-S şebekelerde) koruma yapılırken bir diğer önemli kural, birleşik nötr-toprak (PEN) iletkeninin şalterden önce ayrılması; şalterden sonra nötr ve toprak kesinlikle birleştirilmez. Peki nötr olmadan çalışır mı? Elektromekanik yapıdaki üç fazlı şalterler, harici besleme gerilimine ihtiyaç duymadığından nötrsüz üç fazlı dengeli yüklerde de (örneğin üç fazlı motorlarda) fazlar arası sızıntıyı algılayarak çalışır. Buna karşılık ucuz elektronik tipler nötr koptuğunda beslemesiz kalıp körleştiği için güvenlik standartlarında kabul görmez.
Kaçak Akım Rölesinin Ömrü Ne Kadar?
Kaliteli bir şalterin ömrü ne kadar? TS EN 61008-1 standardına uygun üretilen elektromekanik modellerin mekanik açma-kapama ömrü yaklaşık 10 bin ile 20 bin çevrim, nominal yük altındaki elektriksel ömrü ise dört bin ile sekiz bin açma-kapama aralığında. Yıllar içinde ortam ısısı, toz, nem ve yüksek akım kesmeleri kontak yüzeylerini aşındırır; uzun süre hiç hareket etmeyen mekanik mandal yataklarında ise yağ kurumasından kaynaklı yapışma görülebilir.
Mekanizmanın tutukluk yapmasını önlemek ve yayların esnekliğini korumak için üreticiler ayda bir kez gövde üzerindeki test butonuna basılmasını tavsiye eder. İş yerlerinde ve endüstriyel tesislerde ise yılda en az bir defa kalibre edilmiş RCD test cihazlarıyla açma akımı (mA) ve açma süresi (ms) ölçülerek kontrol formu düzenlenir.
Kaçak Akım Rölesinin Bozuk Olduğu Nasıl Anlaşılır?
Bir şalterin bozulur mu endişesi taşıyan kullanıcılar için sağlamlık kontrolü iki aşamada yapılır. İlk olarak enerji varken üzerindeki test butonuna basılır; test butonu çalışmıyor ve mandal aşağı inmiyorsa cihazın ya iç mekanizması sıkışmış ya da algılama devresi yanmış anlamına gelir. İkinci belirti ise tüm linye sigortaları kapalıyken ve çıkış klemenslerindeki yük kabloları sökülüyken bile mandalın yukarıda durmaması, yani şalterin hiç kurulmaması.
Bazen de cihaz neden atmaz veya neden tutmaz / tutmuyor soruları gündeme gelir. Çıkışta gerçek bir gövde kaçağı varken mandal kalkmıyorsa şalter bozuk değil, tam tersine görevini yaparak arızalı devreye enerji verilmesini engeller. Buna karşılık mekanik tırnağı kırılan veya kontakları ark nedeniyle birbirine kaynayan arızalı bir ünitenin içini açıp tamiri yoluna gitmek hayati tehlike doğurur; arızası tespit edilen şalter derhal yenisiyle değiştirilir.
Kaçak Akım Rölesi Neden Atar?
Evde veya iş yerinde şalter neden atar, niye atar ya da ne zaman atar? Mandalın düşmesi, fazdan çıkan akım ile nötrden dönen akım arasında eşik değerin (30 mA için genellikle 15 ile 30 mA arasında) üzerinde bir fark oluştuğunu gösterir. Şalter sürekli atıyor ve devamlı atıyor ise tesisatta kalıcı bir yalıtım hatası, yanmış bir rezistans (fırın, bulaşık makinesi, termosifon, çay makinesi) veya nötr-toprak teması bulunur.
Eğer şalter ara sıra atıyor, arada bir atıyor, sık sık atıyor ya da özellikle gece atıyor ise kümülatif (birikimli) sızıntı akımları, şebeke gerilim darbeleri veya dış ortam nemi devreye girer. Arıza bulma sürecinde önce tüm linye sigortaları indirilir, şalter kaldırılır ve sigortalar tek tek açılarak hangi linyenin veya prize takılı hangi cihazın sızıntı yaptığı tespit edilir.
Aşırı Nem
Özellikle dış mekân aydınlatmaları, bahçe prizleri, balkon buatları ve bodrum kat tesisatlarında yağmurlu havalarda yağmurda atıyor şikâyeti çok yaygın. Buat kapaklarından veya çatlamış kablo kılıflarından içeri sızan su buharı ve yoğuşma, faz veya nötr klemensi ile duvar/toprak arasında iletken bir su filmi oluşturur.
Oluşan bu dirençli sızıntı yolu üzerinden toprağa 20 ile 30 miliamper civarında akım sızdığında şalter devreyi açar. Benzer şekilde banyo, mutfak ve çamaşır odalarındaki buharlaşma ya da su ısıtıcılarının rezistans diplerindeki terleme de nem kaynaklı açmaların başlıca nedeni. Çözüm için dış ortamlarda IP65/IP68 sızdırmaz buat ve rekorlar kullanılır.
Topraklama Hataları
Tesisatta yapılan en sinsi hataların başında nötr ve toprak hatlarının şalter çıkışından sonra bir noktada birbirine değmesi gelir. Priz montajı sırasında nötr ile toprak telinin klemens içinde temas etmesi, sıva altına çakılan bir çivinin kabloyu zedelemesi veya eski binalarda yapılan sıfırlama (nötr-toprak köprüsü) işlemi topraklama hatası yaratır.
Faz-nötr kaçağında şalter hemen açarken, nötr-toprak temasında daireden yüksek akım çekilene kadar şalter açmayabilir; örneğin yalnız lamba yanarken sorun yokken fırın veya ütü çalıştırıldığında nötr akımının bir kısmı düşük dirençli toprak hattına bölünür ve şalter anında düşer. Bina veya trifaze şalterlerin görünürde sebep yokken açmasının arkasında çoğunlukla farklı linyelerin nötr kablolarının birbirine karıştırılması yatar.
Arızalı ya da Uyumsuz Elektronikler
Modern konut ve ofislerde kullanılan bilgisayarlar, LED sürücüler, inverter klimalar, kesintisiz güç kaynakları ve hız kontrol cihazları, şebeke gürültüsünü bastırmak için faz-toprak ve nötr-toprak arasında EMC filtre kondansatörleri barındırır. Tek bir cihaz çalışırken bir ile iki miliamper olan bu doğal kapasitif sızıntı, aynı şaltere bağlı çok sayıda elektronik eşya aynı anda çalıştığında toplanarak 30 mA sınırının yarısını (açma bölgesi olan 15-20 mA bandını) aşar ve nedensiz açmaya yol açar.
Ayrıca inverterli beyaz eşyalarda veya şarj istasyonlarında standart AC tipi şalter kullanıldığında, yüksek frekanslı harmonikler ya da darbeli DC bileşenler şalteri ya zamansız attırır ya da çekirdeği doyuma uğratarak kilitler. Bu durumlarda linyelerin birden fazla 30 mA şaltere bölünmesi ve harmonik filtreli A veya B tipi ürünlere geçilmesi sorunu kökten çözer.
Röle Arızası
Şalter neden bozulur ve neden yanar? Yıllarca yüksek akım altında çalışan veya gevşek bırakılmış klemens vidaları, geçiş direnci yaratarak klemens yuvasında ark ve aşırı ısınma başlatır; bu ısı hem dış plastiği eritir hem de içteki toroid sargı yalıtımını bozar. Şiddetli yıldırım darbeleri ve yüksek kısa devre akımları da iç kontakların özelliğini yitirmesine yol açar.
Mekanik yayları yorulan veya iç bobini zarar gören bir ünite, nominal eşik değerinin çok altında (örneğin beş miliamperde) kendi kendine düşmeye başlar ya da tam tersine gerçek arızada hiç açmaz. Tüm çıkış kabloları söküldüğü hâlde mandalı tutmayan veya kalibrasyon testinde standart sürelerin dışına çıkan cihaz mekanik ömrünü doldurur.
Dalgalanmalar veya Yüksek Gerilim
Şebekede meydana gelen ani gerilim yükselmeleri, trafo anahtarlama darbeleri, yıldırım deşarjları veya elektrik kesilince şebeke geri geldiğinde oluşan ilk enerji hücumu (inrush akımı) şalterin açmasına sebep olur. Özellikle uzun kablolu tesisatlarda ve çok sayıda filtre kondansatörlü cihazın bağlı olduğu hatlarda, ani voltaj sıçraması sırasında kondansatörler üzerinden toprağa mikrosaniyelik bir darbe akımı akar.
Standart şalterler bu anlık kapasitif deşarjı gerçek bir arıza sanarak devreyi açar. Şebeke dalgalanmalarının yoğun olduğu bölgelerde ve parafudr (SPD) bulunan panolarda, parafudrun kaçak akım şalterinden önce bağlanması ve kısa süreli darbelere karşı gecikmeli bağışıklık sunan K veya SI tipi şalterlerin kullanılması istenmeyen açmaları engeller.
Kaçak Akım Rölesi Varken Elektrik Çarpar mı?
Kullanıcıların en çok yanıldığı konulardan biri, bu cihazın çarpılmayı tamamen ortadan kaldırıp kaldırmadığı. Şalter varken elektrik çarpar mı ve çarpılmayı engeller mi? Cihaz insanın iletkene dokunmasını veya ilk anda vücuttan akım geçmesini fiziksel olarak engelleyemez; yani kişi faz hattına ya da kaçaklı gövdeye dokunduğu anda elektrik şokunu hisseder. Çünkü şalterin arızayı algılayıp açması için vücut üzerinden toprağa en az 15 ile 30 miliamper düzeyinde bir sızıntı akımının akmaya başlaması gerekir.
Buradaki hayati fark açma süresinde ortaya çıkar. TS EN 61008-1 standardına göre 30 mA bir şalter, anma kaçak akımında en geç 300 milisaniye, beş katı akımda (150 mA) ise en geç 40 milisaniye içinde (pratikte 15 ile 30 milisaniyede) enerjiyi keser. IEC 60479-1 insan vücudu akım-zaman eğrisine göre bu kadar kısa sürede kesilen akım, kalpte ölümcül ritim bozukluğu (fibrilasyon) ve iç organ yanığı oluşturmadan sonlanır. Ancak bir kişi toprakla hiçbir teması yokken (örneğin yalıtkan bir tabure üzerinde) aynı anda hem faz hem nötr telini iki eliyle tutarsa giden ve dönen akım eşit kalacağı için şalter insan vücudunu normal bir yük (ampul veya ısıtıcı) gibi görür ve devreyi açmaz.
Kaçak Akım Rölesinin Olmadığı Nasıl Anlaşılır?
Bir evin veya iş yerinin sigorta kutusuna bakıldığında bu koruma elemanının olup olmadığı nasıl anlaşılır? Standart otomatik sigortalar tek kutuplu ince (bir modül genişliğinde) bir yapıya sahipken ve üzerlerinde yalnızca mandal ile B16, C25 gibi akım değerleri yazarken, kaçak akım şalteri en az iki modül (monofaze) veya dört modül (trifaze) genişliğinde olup ön yüzünde mutlaka "T" veya "Test" yazılı belirgin bir test butonu taşır.
Ayrıca gövde üzerindeki teknik etikette amper değerinin yanında "IΔn = 0,03 A" (30 mA) veya "0,3 A" (300 mA) ibaresi ile toroid halka şeması yer alır. Panoda üzerinde test butonu bulunan bu geniş şalter yoksa tesisatta kaçak akım koruması bulunmuyor anlamına gelir. Peki olmazsa ne olur? Tesisat yalnızca kısa devre sigortalarına emanet edilmiş olur; şofben, çamaşır makinesi veya ıslak zemin kaynaklı en ufak yalıtım hatası doğrudan ölümcül çarpılma ve yangın riskine dönüşür.
Türkiye'de Kaçak Akım Rölesine İlişkin Mevzuat
Türkiye'de bu koruma donanımı zorunlu mu, hangi tarihte zorunlu oldu ve ilgili yönetmelik neler getiriyor? Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği (ikinci ve 18'inci maddeler) ile 2001 yılında yürürlüğe giren Elektrik Tesislerinde Topraklamalar Yönetmeliği uyarınca, konutlardan sanayi tesislerine kadar tüm yeni ve mevcut yapılarda hata akımı koruma düzeneklerinin kullanılması yasal bir zorunluluk. Mevzuat; yapı bağlantı kutularında (ana pano / kofre) yangın koruma eşikli (300 mA), sayaç kolon ve daire içi tali panolarda ise hayat koruma eşikli (30 mA) şalterlerin seçicilik ilkesine uygun biçimde tesis edilmesini şart koşar.
Bunun yanı sıra 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (Ek-1 sekizinci madde) ve Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik de işverenlere ve bina yönetimlerine tam koruma sorumluluğu yükler. Asansör Yönetmeliği ve TS EN 81-20 standardı kapsamında asansör aydınlatma ve priz devrelerinde 30 mA, ana güç devrelerinde ise sürücü yapısına uygun A veya B tipi koruma zorunluluğu bulunur. Ayrıca İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği gereğince tüm ticari ve endüstriyel tesislerde bu rölelerin yılda en az bir kez yetkili elektrik mühendisleri tarafından test edilip raporlanması gerekir.
Kaçak Akım Rölesi ile Otomatik Sigorta Arasındaki Fark
Tüketiciler arasında sıkça "rcd sigorta ne demek" veya "bu cihaz sigorta görevi yapar mı" soruları sorulsa da kaçak akım rölesi ile otomatik sigorta arasındaki fark, korudukları risk türü ve çalışma eşiklerinde yatar. Otomatik sigorta (minyatür devre kesici — MCB), kabloları ve cihazları aşırı yüklenmeye (termik koruma) ve faz-nötr / faz-toprak kısa devrelerine (manyetik koruma) karşı korur; devreye girmesi için 10 amper, 16 amper veya kısa devre anında yüzlerce amper gibi çok yüksek akımların geçmesi gerekir. Dolayısıyla otomatik sigorta, bir insanın üzerinden geçen 30-50 miliamperlik ölümcül akımı kesinlikle algılamaz.
Standart bir kaçak akım şalteri (RCCB) ise yalnızca giden ve dönen akım arasındaki 30 mA veya 300 mA düzeyindeki sızıntı farkını izler; buna karşılık faz ile nötr arasında gerçekleşen bir kısa devrede veya aşırı yük çekiminde (giden ve dönen akım eşit kaldığı için) kısa devrede açar mı merakına karşı tek başına aşırı akım koruması yapmaz. Bu nedenle güvenli bir elektrik panosunda her iki şalt elemanı sigorta bağlantısı ile seri biçimde birlikte kullanılır ya da her iki mekanizmayı tek gövdede barındıran tümleşik RCBO (sigortalı kaçak akım koruma şalteri) modelleri tercih edilir.